Necmi Gürsakal’dan dikkat çeken değerlendirme

Microsoft’un kurucusu Bill Gates’in “Yapay zekâ ya şimdiye kadar icat edilmiş en büyük eşitleyici olacak ya da en büyük adaletsizlik kaynağı” sözünü değerlendiren Prof. Dr. Necmi Gürsakal, yapay zekânın gelecekte toplumlar ve bireyler arasındaki ekonomik ve sosyal farkları azaltabileceği gibi, mevcut eşitsizlikleri daha da derinleştirebileceğine dikkat çekti. Gürsakal’ın değerlendirmesinde sermaye ve veri yoğunlaşmasından emek piyasasındaki dönüşüme, dijital okuryazarlık farkından uzmanlığa erişimin demokratikleşmesine kadar birçok başlık öne çıkıyor.

Yapay zekânın geleceği iki farklı senaryoya işaret ediyor

Yapay zekâ teknolojilerinin hayatın hemen her alanına hızla nüfuz etmesi, beraberinde önemli bir tartışmayı da getiriyor: Yapay zekâ toplumdaki eşitsizlikleri azaltarak geniş kitleler için bir “eşitleyici” mi olacak, yoksa ekonomik gücün ve teknolojik imkânların belirli merkezlerde toplanmasına yol açarak yeni bir adaletsizlik dönemi mi başlatacak?

Bill Gates’in bu tartışmaya ilişkin, “Yapay zekâ ya şimdiye kadar icat edilmiş en büyük eşitleyici olacak, ya da en büyük adaletsizlik kaynağı” şeklindeki değerlendirmesini ele alan Prof. Dr. Necmi Gürsakal, her iki senaryoyu da güçlendiren dinamiklerin aynı anda ortaya çıktığına dikkat çekiyor.

Gürsakal’a göre yapay zekânın teknik olarak eşitleyici bir potansiyeli bulunuyor. Ancak teknolojinin nasıl geliştirildiği, kimlerin kontrolünde olduğu, ekonomik değerinin nasıl dağıtıldığı ve kamu politikalarının bu dönüşüme nasıl karşılık verdiği, ortaya çıkacak sonucun belirlenmesinde kritik rol oynayacak.

Sermaye, veri ve hesaplama gücü belirli merkezlerde toplanıyor

Yapay zekânın adaletsizlik kaynağına dönüşebileceğine ilişkin en önemli başlıklardan biri, teknolojinin geliştirilmesi için gereken kaynakların yoğunluğu.

Gürsakal, günümüzün gelişmiş yapay zekâ modellerinin eğitilmesinin çok büyük miktarda sermaye, veri ve hesaplama gücü gerektirdiğine dikkat çekiyor.

Bu durum, teknolojinin üretim ve kontrol kapasitesinin sınırlı sayıda büyük şirketin ve güçlü ülkenin elinde toplanması riskini beraberinde getiriyor.

Özellikle ABD ve Çin gibi teknoloji ve sermaye açısından güçlü ülkelerin yapay zekâ yarışında öne çıkması, küresel ölçekte yeni bir teknolojik güç dengesi oluşturuyor.

Tarihsel açıdan bakıldığında da üretim maliyeti yüksek ve merkezi bir yapıya sahip teknolojilerin ekonomik faydalarının çoğunlukla bu teknolojiyi kontrol eden merkezlerde birikmesi mümkün. Bu nedenle yapay zekânın üretim altyapısındaki yoğunlaşma, gelecekte gelir ve servet dağılımındaki eşitsizliklerin daha da belirginleşmesine neden olabilecek dinamiklerden biri olarak değerlendiriliyor.

Emek piyasasında “merdivenin ilk basamakları” tehlikede

Yapay zekânın çalışma hayatı üzerindeki etkisi de tartışmanın merkezinde bulunuyor.

Yapay zekâ ile otomatikleştirilebilecek işlerin yalnızca fiziksel veya tekrarlayan görevlerle sınırlı kalmaması, bu dönüşümün geçmiş teknolojik devrimlerden farklı bir boyut kazanmasına neden oluyor.

Özellikle giriş seviyesindeki bazı mesleklerin yapay zekâ tarafından gerçekleştirilebilecek görevlerinin artması, genç çalışanlar açısından önemli bir risk oluşturabilir.

Junior avukatlar, yeni mezun yazılımcılar, müşteri hizmetleri çalışanları ve benzeri pozisyonlar, yapay zekâ destekli otomasyonun etkileyebileceği alanlar arasında değerlendiriliyor.

Buradaki temel sorun yalnızca bazı işlerin ortadan kalkması değil. Giriş seviyesindeki işler, aynı zamanda insanların kariyer hayatına başladığı, deneyim kazandığı ve zaman içerisinde daha yüksek ücretli pozisyonlara ilerlediği basamakları oluşturuyor.

Bu nedenle çalışma hayatındaki dönüşümün yalnızca “kaç iş kaybolacak?” sorusuyla değerlendirilmemesi gerekiyor.

Asıl soru, “İnsanlar gelecekte mesleki deneyim kazanarak nasıl yükselecek?” sorusu olabilir.

Eğer çalışma hayatının giriş basamakları önemli ölçüde daralırsa, ekonomik ve sosyal hareketlilik de bundan etkilenebilir. Böyle bir durumda yapay zekâ, eşitleyici olmak yerine mevcut gelir ve fırsat farklılıklarını daha da büyütebilir.

Yeni eşitsizlik alanı: Dijital ve yapay zekâ okuryazarlığı

Yapay zekânın toplumsal eşitsizlikleri artırabileceği bir başka alan ise teknolojiye erişimden çok, teknolojiyi etkili kullanabilme kapasitesi.

Bugün yapay zekâ araçlarına erişim giderek kolaylaşırken, bu araçlardan aynı ölçüde yararlanabilmek herkes için mümkün olmayabilir.

Yapay zekâyı doğru yönlendirebilen, sonuçlarını değerlendirebilen, hataları fark edebilen ve elde edilen çıktıları kendi uzmanlığıyla birleştirebilen kişiler daha yüksek verim elde edebiliyor.

Bu durum yeni bir dijital uçurum oluşturabilir.

Bir tarafta yapay zekâyı etkili biçimde kullanabilen, diğer tarafta ise aynı teknolojiye erişmesine rağmen ondan yeterince yararlanamayan bireyler bulunabilir.

Dolayısıyla gelecekteki eşitsizlik yalnızca bilgisayara veya internete sahip olup olmamakla ölçülmeyebilir. Yapay zekâdan ne kadar verimli yararlanılabildiği de yeni bir ekonomik ve sosyal avantaj unsuru haline gelebilir.

Ancak yapay zekânın güçlü bir “eşitleyici” potansiyeli de bulunuyor

Tablonun diğer tarafında ise yapay zekânın insanlık tarihinde benzeri görülmemiş ölçekte fırsat eşitliği oluşturabilecek özellikleri bulunuyor.

Bunların başında, dijital ürünlerin dağıtım maliyetinin son derece düşük olması geliyor.

Bir yapay zekâ modeli geliştirildikten sonra internet üzerinden dünyanın farklı bölgelerindeki milyonlarca insana ulaştırılabiliyor.

Bu durum, fiziksel altyapıya ve yüksek lojistik maliyetlere ihtiyaç duyan teknolojilerden önemli ölçüde ayrılıyor.

Örneğin ekonomik imkânları sınırlı bir ülkede yaşayan bir öğrenci, internet bağlantısına sahip olması halinde dünyanın en iyi üniversitelerinde eğitim gören öğrencilerin kullandığına benzer yapay zekâ tabanlı eğitim araçlarına erişebiliyor.

Bu durum, eğitim alanında önemli bir fırsat eşitliği potansiyeli yaratıyor.

Uzmanlığa erişim ucuzluyor

Yapay zekânın eşitleyici yönlerinden biri de daha önce yalnızca belirli gelir gruplarının ulaşabildiği uzmanlık hizmetlerini daha geniş kitlelerin kullanımına sunabilmesi.

Kod yazma, metin hazırlama, araştırma yapma, çeviri, veri analizi, eğitim ve benzeri alanlarda yapay zekâ araçlarının kullanılması, uzmanlık maliyetlerini düşürebiliyor.

Benzer şekilde sağlık, tarım ve eğitim gibi alanlarda da yapay zekâ destekli sistemlerin gelişmesi, uzman sayısının sınırlı olduğu bölgelerde önemli bir potansiyel oluşturabilir.

Özellikle düşük gelirli ülkelerde uzman insan kaynağının yetersiz olduğu alanlarda yapay zekâ, mevcut kapasitenin daha geniş kitlelere ulaştırılmasını sağlayabilir.

Bu açıdan bakıldığında yapay zekâ, yalnızca zengin ülkelerin ve yüksek gelir gruplarının değil, doğru altyapı ve eğitim politikaları oluşturulduğu takdirde çok daha geniş bir nüfusun hayatını dönüştürebilecek bir teknoloji olarak öne çıkıyor.

Aynı teknoloji hem eşitleyebilir hem de ayrıştırabilir

Prof. Dr. Necmi Gürsakal’ın değerlendirmesinde dikkat çeken temel noktalardan biri de iki senaryonun birbirini dışlamaması.

Yapay zekânın aynı anda hem eşitleyici hem de eşitsizlik üretici olması mümkün.

Örneğin düşük gelirli bir öğrencinin ücretsiz veya düşük maliyetli yapay zekâ eğitim aracına erişebilmesi fırsat eşitliğini artırabilir. Ancak aynı öğrencinin kaliteli internet bağlantısına sahip olmaması, yeterli dijital eğitiminin bulunmaması veya yapay zekâ aracını etkin kullanamaması bu avantajı sınırlayabilir.

Benzer şekilde bir şirket yapay zekâ sayesinde üretkenliğini artırabilirken, aynı teknoloji nedeniyle bazı çalışanların işlerini kaybetmesi de mümkün.

Dolayısıyla belirleyici olan yalnızca teknolojinin kendisi değil, teknolojinin hangi ekonomik, sosyal ve politik sistem içerisinde kullanıldığı olacak.

Önümüzdeki 5-10 yıl kritik olabilir

Gürsakal’ın değerlendirmesine göre mevcut eğilimler dikkate alındığında kısa ve orta vadede, yani önümüzdeki 5-10 yıllık süreçte, yapay zekânın adaletsizlik ve eşitsizlik üretme ihtimali daha güçlü görünüyor.

Bu değerlendirmede özellikle üç temel dinamik öne çıkıyor: sermaye ve teknoloji sahipliğinin yoğunlaşması, düzenleyici kurumların teknolojik gelişmenin hızına yetişmekte zorlanması ve dijital platformlarda ortaya çıkan “kazananın büyük payı aldığı” ekonomik yapı.

Yapay zekâ teknolojilerinin gelişim hızı, kamu politikalarının ve düzenlemelerin hızını geride bırakabildiği için ekonomik sonuçların önemli bir bölümünün henüz yeterince tartışılmadan ortaya çıkması mümkün.

Bu durum, teknoloji şirketleri ile çalışanlar, devletler ve vatandaşlar arasındaki güç dengesinin yeniden şekillenmesine neden olabilir.

Asıl mesele teknoloji değil, paylaşım modeli

Yapay zekâ tartışmasını yalnızca teknolojik gelişmeler üzerinden okumak, meselenin önemli bir bölümünü gözden kaçırabilir.

Çünkü yapay zekânın toplum üzerindeki etkisini belirleyecek temel unsurlardan biri, teknolojinin oluşturduğu ekonomik değerin nasıl paylaşılacağı olacak.

Eğer yapay zekânın sağladığı verimlilik artışının büyük bölümü az sayıda şirket ve sermaye sahibinde toplanırsa, teknolojik ilerleme ekonomik eşitsizliği artırabilir.

Buna karşılık eğitim, sosyal politikalar, yeniden beceri kazandırma programları, rekabet düzenlemeleri ve teknolojiye erişimin yaygınlaştırılması gibi politikalar güçlendirilirse, yapay zekânın sağladığı verimlilik artışının daha geniş toplum kesimlerine yayılması mümkün olabilir.

Bu nedenle yapay zekânın geleceği yalnızca mühendislerin veya teknoloji şirketlerinin vereceği kararlarla şekillenmeyecek. Ekonomi politikaları, eğitim sistemi, çalışma hayatı ve kamu düzenlemeleri de bu sürecin belirleyici unsurları arasında yer alacak.

“Teknik potansiyel eşitleyici, mevcut yapı adaletsizliğe daha yakın”

Prof. Dr. Necmi Gürsakal’ın değerlendirmesinin merkezinde, yapay zekânın teknik kapasitesi ile mevcut ekonomik ve kurumsal yapı arasındaki fark bulunuyor.

Yapay zekâ teknik olarak çok geniş kitlelere düşük maliyetle bilgi ve uzmanlık sunabilecek bir teknoloji.

Ancak teknolojinin kontrolünün belirli şirketlerde yoğunlaşması, emek piyasasında giriş seviyesi işlerin daralması, yapay zekâ okuryazarlığındaki farklılıklar ve düzenlemelerin teknolojik gelişmenin gerisinde kalması, bu potansiyelin eşitsizlik yönünde kullanılmasına neden olabilir.

Bu nedenle yapay zekânın geleceği, yalnızca “Yapay zekâ insanlığın hayatını nasıl değiştirecek?” sorusuyla değil, “Yapay zekânın oluşturduğu değer kimin elinde toplanacak ve toplumun hangi kesimlerine nasıl dağıtılacak?” sorusuyla da ele alınmak zorunda.

Gates’in “en büyük eşitleyici” ile “en büyük adaletsizlik kaynağı” arasında yaptığı tercih, önümüzdeki yıllarda teknoloji dünyasının en önemli tartışmalarından biri olmaya devam edecek gibi görünüyor.

Sonuç olarak yapay zekânın kaderi yalnızca teknolojinin ne kadar gelişeceğine değil, bu gelişmenin nasıl yönetileceğine bağlı. Teknoloji herkese aynı kapıyı açabilir; ancak o kapıdan kimin ne ölçüde geçebileceğini belirleyecek olan eğitim, ekonomi, hukuk ve kamu politikaları olacak.